Γράφει ο Λεωνίδας Τσιαντούλας
Το πρωινό της 15ης Αυγούστου 1914, ο κόσμος της ποντοπόρου ναυτιλίας ετοιμαζόταν να αλλάξει για πάντα. Στο λιμάνι του Κριστομπάλ στον Παναμά, το αμερικανικό ατμόπλοιο μεταφοράς εμπορευμάτων και επιβατών SS Ancon, φρεσκοβαμένο και σημαιοστολισμένο έλυσε κάβους από την Προκυμαία 9 και κατευθύνθηκε προς την είσοδο του νεότευκτου καναλιού. Στο τιμόνι του βρισκόταν ένας άνδρας με μακρά ναυτική εμπειρία, ο οποίος έμελλε να καταγραφεί στην Ιστορία ως ο πρώτος επίσημος πλοηγός (pilot) της Διώρυγας του Παναμά. Ήταν ο Captain John Constantine, Έλληνας μετανάστης που το κανονικό του όνομα ήταν Μαυράκης. Ήταν ο άνθρωπος που επιλέχθηκε ανάμεσα σε δεκάδες έμπειρους ναυτικούς για να εκτελέσει το πιο κρίσιμο, συμβολικό και τεχνικά απαιτητικό δρομολόγιο των αρχών του 20ού αιώνα.
Από το Αιγαίο στον Ισθμό του Παναμά
Ο Νικήτας Μαυράκης γεννήθηκε το 1859 στο ακριτικό και ιστορικό νησί της Κάσου, έναν τόπο με τεράστια ναυτική κληρονομιά. Όπως πολλοί συμπατριώτες του βγήκε στη θάλασσα από πολύ μικρή ηλικία, αναζητώντας τη μοίρα του στα πέρατα των ωκεανών. Η μοίρα αυτή τον οδήγησε στα τέλη του 19ού αιώνα στον Ισθμό του Παναμά, σε μια εποχή που η περιοχή αποτελούσε το επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα, πιο φιλόδοξα και πιο θανατηφόρα μηχανικά εγχειρήματα της ανθρωπότητας: Την προσπάθεια ένωσης του Ατλαντικού με τον Ειρηνικό Ωκεανό.
Όταν ο Μαυράκης έφτασε στην Κεντρική Αμερική, η πρώτη γαλλική προσπάθεια διάνοιξης διώρυγας υπό τον Φερδινάνδο ντε Λεσέψ κατέρρεε κάτω από το βάρος των οικονομικών σκανδάλων, της κακοδιαχείρισης και των χιλιάδων θανάτων από κίτρινο πυρετό και ελονοσία. Ο νεαρός Κασιώτης, ωστόσο, δεν πτοήθηκε. Εργάστηκε σκληρά και απέκτησε απαράμιλλη γνώση των τοπικών υδάτων, των ρευμάτων και των ιδιαιτεροτήτων του ισθμού. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που ακολούθησαν, ο Μαυράκης εργάστηκε για τη γαλλική εταιρεία της διώρυγας, για την Pacific Mail Steamship Company, για την Επιτροπή του Ισθμιακού Καναλιού και για την Panama Railroad Company. Πέρασε από κάθε πιθανή βαθμίδα: ναύτης, λοστρόμος, φορτοεκφορτωτής, χειριστής βυθοκόρου, καπετάνιος γερανοφόρου και τελικά πλοηγός. Η φήμη του ως ο πιο ικανός, ψύχραιμος και έμπειρος ναυτικός της περιοχής εξαπλώθηκε γρήγορα στα λιμάνια όλου του κόσμου.
Η μετονομασία για χάρη των Δημοσίων Σχέσεων
Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέλαβαν την ολοκλήρωση του έργου το 1904, η ανάγκη για έμπειρους πλοηγούς έγινε επιτακτική. Ο Μαυράκης ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης των τοπικών πλοηγών. Ωστόσο, όπως γινόταν με όλους τους μετανάστες, το όνομά του αμερικανοποιήθηκε και από Νικήτας Μαυράκης έγινε John Constantine. Παρά την επίσημη αυτή αλλαγή, η οποία τον συνόδευσε στα ναυτιλιακά κατάστιχα και την παγκόσμια ιστοριογραφία, στη μικρή αλλά δραστήρια ελληνική κοινότητα του Παναμά παρέμενε πάντα ο αγαπημένος «Καπετάν Νικήτας».
15 Αυγούστου 1914: Η Ιστορική Διέλευση
Όταν ολοκληρώθηκαν τα έργα, η επιλογή του καπετάνιου για το επίσημο εναρκτήριο ταξίδι ήταν ομόφωνη. Ανάμεσα σε δεκάδες υποψήφιους, ο Constantine επιλέχθηκε όχι μόνο λόγω της απαράμιλλης τεχνικής του κατάρτισης, αλλά και λόγω της επιβλητικής και σεβαστής προσωπικότητάς του.
Η μοίρα, βέβαια, έπαιξε το δικό της παιχνίδι στις λεπτομέρειες των εγκαινίων. Αρχικά, είχε σχεδιαστεί μια μεγαλοπρεπής διεθνής γιορτή με την παρουσία ξένων ηγετών, διπλωματών και ενός διεθνούς στόλου πολεμικών πλοίων. Ωστόσο, μόλις δύο εβδομάδες νωρίτερα, είχε ξεσπάσει στην Ευρώπη ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, αναγκάζοντας τους διοργανωτές να ακυρώσουν τις μεγάλες εκδηλώσεις.
Έτσι, η τελετή της 15ης Αυγούστου εξελίχθηκε σε μια σεμνή, τοπική υπόθεση. Αυτό, όμως, δεν μείωσε καθόλου το μέγεθος του επιτεύγματος. Με τον Captain John Constantine στο τιμόνι, το SS Ancon ξεκίνησε το ταξίδι του από τον Ατλαντικό προς τον Ειρηνικό. Ο επικεφαλής μηχανικός της Διώρυγας, συνταγματάρχης Τζορτζ Ουάσινγκτον Γκέταλς, παρακολουθούσε την πορεία του πλοίου από την ακτή, κινούμενος παράλληλα με τον σιδηρόδρομο του Παναμά.
Το πέρασμα διήρκεσε λίγο λιγότερο από 10 ώρες. Ο Constantine καθοδήγησε το βαρύ σκαρί μέσα από τις τεχνητές λίμνες και το περίπλοκο σύστημα των δεξαμενών ανύψωσης (locks) με απόλυτη ακρίβεια, χωρίς το παραμικρό απρόοπτο. Όταν το SS Ancon βγήκε στα ανοικτά του Ειρηνικού Ωκεανού, ο κόσμος είχε γίνει «μικρότερος» κατά περίπου 8.000 ναυτικά μίλια, καθώς τα πλοία δεν χρειαζόταν πλέον να κάνουν τον επικίνδυνο περίπλου του Ακρωτηρίου Χορν στη Νότια Αμερική. Ο Νικήτας Μαυράκης είχε μόλις ανοίξει τη σημαντικότερη θαλάσσια εμπορική πύλη του πλανήτη.
Η προσωπική ζωή, το χόμπι και το τραγικό τέλος.
Ο Καπετάν Constantin παντρεύτηκε αργά στη ζωή του. Αν και λέγεται ότι παντρεύτηκε την παιδική του αγάπη, σύμφωνα με τα αρχεία αυτό δεν ήταν δυνατό, καθώς η σύζυγός του, Μary Buffy (Μαρία Μπούφη), γεννήθηκε στην Ελλάδα στις 8 Μαΐου 1878, πολλά χρόνια μετά την αναχώρησή του Constantine από τη γενέτειρά του (είτε το 1863 είτε το 1873). Δεδομένου ότι δεν είχε επιστρέψει ποτέ, ο γάμος του προφανώς κανονίστηκε μέσω οικογένειας και φίλων. Η Μary Buffy έκανε το ταξίδι προς τον Παναμά συνοδευόμενη από την αδερφή της και τα δύο μικρά παιδιά της τελευταίας, υπό την φροντίδα διαφόρων Ελλήνων καπετάνιων. Παντρεύτηκαν λίγο μετά την άφιξή της. Καθώς δεν απέκτησαν δικά τους παιδιά, υιοθέτησαν αργότερα την ανιψιά της Μαίρης.
Ο Constantine ήταν ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας του Τσαγκρές, μιας κοινωνικο-ιστορικής εταιρείας που αποτελούνταν από υπαλλήλους της Ισθμιακής Επιτροπής του Καναλιού από τις ημέρες της κατασκευής του και ήταν ενεργό μέλος της μασονικής κοινότητας. Ήταν επίσης μέλος της Ναυτικής Ένωσης του Καναλιού, ενώ συμμετείχε στις κοινωνικές δραστηριότητες της ελληνικής κοινότητας του Παναμά.
Στον ελεύθερο χρόνο του, ο καπετάνιος διοχέτευε την υπομονή του σε μια άλλη μεγάλη του αγάπη: τη μικροναυπηγική. Είχε κατασκευάσει ένα εξαιρετικά λεπτομερές ομοίωμα πλοίου, μήκους περίπου τριών μέτρων. Χρόνια αργότερα, όταν το μοντέλο αποσυναρμολογήθηκε από ειδικούς για συντήρηση, όλοι έμειναν άναυδοι ανακαλύπτοντας ότι ο Constantine είχε διακοσμήσει με απόλυτη ακρίβεια ακόμα και τους εσωτερικούς χώρους κάτω από το κατάστρωμα, τοποθετώντας μικροσκοπικά έπιπλα και κάδρα στους τοίχους των καμπινών, τα οποία δεν ήταν ορατά από έξω. Από τότε που ανακαινίστηκε, το πλοίο εκτίθεται σε γυάλινη και μαονένια προθήκη στη Βιβλιοθήκη – Μουσείο της Ζώνης του Καναλιού.
Λόγω της τεράστιας προσφοράς και της εμπειρίας του, η αμερικανική κυβέρνηση του παραχώρησε ειδική άδεια να συνεχίσει να εργάζεται στη Διώρυγα ακόμα και μετά τη συμπλήρωση της επίσημης ηλικίας συνταξιοδότησης, περιορίζοντάς τον βέβαια σε λιγότερο απαιτητικές υπηρεσίες εντός του λιμανιού.
Δυστυχώς, η μοίρα του έπαιξε ένα σκληρό παιχνίδι στο περιβάλλον που αγάπησε όσο τίποτα. Στις 21 Ιανουαρίου 1929, καθώς επιχειρούσε να επιβιβαστεί στο πλοίο Ionic, η πλοηγίδα του συνέθλιψε τα 2 πόδια πάνω στα τοιχώματα του πλοίου προκαλώντας του βαρύτατα τραύματα. Ο Constantine δεν κατάφερε ποτέ να ανακάμψει πλήρως από αυτό το ατύχημα και έφυγε από τη ζωή ένα χρόνο μετά, το 1930.
Η Υστεροφημία και η τιμή προς τον Έλληνα ναυτικό.
Το 1943, εν μέσω του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Ναυτιλιακή Επιτροπή των Ηνωμένων Πολιτειών ονόμασε ένα από τα περίφημα πλοία Liberty «John Constantine» προς τιμήν του. Επίσης, η εταιρεία της Διώρυγας του Παναμά έδωσε το όνομά του σε μια από τις πλοηγίδες της, ενώ το βραβείο «John A. Constantine» δίνεται από την Αρχή της Διώρυγας του Παναμά στους πλοηγούς που συμπληρώνουν 25 χρόνια υπηρεσίας χωρίς ατύχημα και με υποδειγματική συμπεριφορά. Τέλος, η προτομή του έχει τοποθετηθεί στη είσοδο του κτιρίου της Ένωσης Πλοηγών της Διώρυγας του Παναμά, ενώ το όνομά του μνημονεύεται πάντα στα επίσημα ιστορικά αρχεία του καναλιού ως το σύμβολο της έναρξης μιας νέας εποχής για την ναυσιπλοΐα.
Περισσότερα από 100 χρόνια μετά ο Νικήτας Μαυράκης, ο Κασιώτης που έγινε John Constantine, παραμένει ο «τιμονιέρης» που ένωσε τους 2 ωκεανούς και απέδειξε ότι η ναυτική τέχνη δεν γνωρίζει σύνορα.
