Κείμενο : Γιώργος Καρέλας
Καὶ ἦτο ὁ Γρηγόριος καρδία τῆς πατρίδος,
καὶ ἡ Ἑλλὰς σπαρακτικὴν ἀφῆκεν οἰμωγήν.
Ἡ θάλασσα τὴν ἤκουσε καὶ σπεύδει μετ᾿ ἐλπίδος
νὰ ἐπουλώσῃ τὴν σκληράν, τὴν στάζουσαν πληγή
Εἰς τῶν ὑγρῶν πυθμένων της τὸ βαθυκῦμον στρῶμα
κρεουργημένον ἔρριψαν, κατεσκληκός, γυμνὸν
τὸ πρώην χρυσοστόλιστον τοῦ Πατριάρχου σῶμα,
ἐν ᾧ ψυχὴ διέμενε φυγὰς τῶν οὐρανῶν.
Λούει, μυρόνει τὸν νεκρὸν ἡ θάλασσα λαβοῦσα,
στολίζει τοὺς πλοκάμους του μὲ φύκη χλοερά,
τῷ ψάλλει μυρολόγια τοῦ κύματος ἡ Μοῦσα,
καὶ εἰς τὰ νῶτα εὐλαβὴς τὸν αἴρει τὰ ὑγρά.
Σ’ εὐγνωμονοῦμεν, θάλασσα τοῦ Κερατίου φίλη,
ἡ διασώσασα ἡμῖν τὸν ἄνδρα τὸν σεπτὸν,
σ’ εὐχαριστοῦσιν, Ὀδησσός, τοῦ Ἕλληνος τὰ χείλη
ἡ ἐπ᾿ αἰῶνα ἥμισυν λατρεύσασα αὐτόν.
Σπυρίδων Π. Λάμπρου (1851-1919). Ιστορικός και πολιτικός. Διετέλεσε πρωθυπουργός στο διάστημα 27/9/1916 – 21/4/1919. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της «Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας».)
Η μετακομιδή των λειψάνων του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ από την Οδησσό στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1871 αποτέλεσε ένα κορυφαίο εθνικό και θρησκευτικό γεγονός, άρρηκτα συνδεδεμένο με τον εορτασμό των 50 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.
Το ταξίδι αυτό της μεταφοράς των λειψάνων δεν έγινε στα πλαίσια μιας απλής θρησκευτικής τελετής, αλλά επρόκειτο για μια μνημειώδη επιχείρηση εθνικής αυτοσυνειδησίας. Σκοπός της επιχείρησης ήταν να τονωθεί το εθνικό αίσθημα των Ελλήνων με την ευκαιρία μάλιστα της επετείου των 50 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης
Η επιχείρηση αυτή, στην οποία συμμετείχε και ο προ-προ πάππος μου ήταν μια ιστορία που την άκουγα από τη γιαγιά μου σε όλη μου την παιδική ηλικία, ήταν γεμάτη και από έντονο παρασκήνιο, διπλωματικές συγκρούσεις και τελικώς παλλαϊκό ενθουσιασμό.
Η Σημασία της Μετακομιδής: Μια Πράξη Εθνικής Δικαίωσης
Η επιστροφή των λειψάνων του μαρτυρικού Πατριάρχη στην ελεύθερη ελληνική γη είχε βαθύτατο συμβολικό χαρακτήρα, ο οποίος συνοψίζεται σε δύο άξονες:
- Εθνική Αποκατάσταση: Η μεταφορά των οστών λειτούργησε ως η επίσημη ενσωμάτωση της μορφής του Γρηγορίου Ε΄ στο «Πάνθεον» των ηρώων του 1821.
- Γέφυρα Μνήμης: Συνέδεσε το μαρτύριο της Κωνσταντινούπολης (Μεγάλη Εβδομάδα του 1821) με την Ανάσταση του ελληνικού κράτους, όπως ορθά υπογράμμισε στον λόγο του ο Νικηφόρος Καλογεράς: «ο θάνατος του Πατριάρχου υπήρξε της Ελλάδος η Ανάστασις».
- Πατριωτική ΄Έξαρση: Σφυρηλάτησε τους δεσμούς του ελεύθερου ελληνικού κράτους με τη δυναμική Διασπορά και την ομόδοξη Ρωσία.
Η Επιτροπή και η άφιξη στην Οδησσό
Για την ιστορική αποστολή επιστρατεύτηκε το ατμόπλοιο «Βυζάντιον», στο οποίο επέβαινε τριμελής κεντρική επιτροπή αποτελούμενη από τους:
- Αρχιμανδρίτη Καλλίνικο Λεκόπουλο: Επικεφαλής της θρησκευτικής αποστολής.
- Γεώργιο Αγγελόπουλο (Ίλαρχος ε.α.): Ανηψιός του Πατριάρχη, που είχε αιτηθεί τη μετακομιδή στη Βουλή.
- Νικηφόρο Καλογερά: Διαπρεπής καθηγητής Θεολογίας, υπεύθυνος για τον πανηγυρικό λόγο.
Στην Οδησσό, η ελληνική αποστολή έγινε δεκτή με μεγάλες τιμές από τη ρωσική τσαρική κυβέρνηση και την πολυπληθή ελληνική κοινότητα, με επικεφαλής τον εθνικό ευεργέτη Γρηγόριο Μαρασλή. Στις 2 Απριλίου 1871 τελέστηκε μεγαλειώδης δοξολογία στον ναό της Αγίας Τριάδας, με τιμές που προετοίμαζαν τη μετέπειτα αγιοκατάταξη του Γρηγορίου του Ε’ το 1921.
Το Σκοτεινό Παρασκήνιο: Το Μεγάλο Πογκρόμ του 1871
Η επικείμενη ανακομιδή των οστών πυροδότησε, δυστυχώς, μια προϋπάρχουσα κοινωνική και οικονομική βόμβα στην πόλη της Οδησσού και κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα (28 Μαρτίου – 1 Απριλίου 1871), ξέσπασε το χειρότερο πογκρόμ της περιόδου.
Πίσω από τη θρησκευτική ένταση κρυβόταν ο σκληρός οικονομικός ανταγωνισμός μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων εμπόρων για το εμπόριο σιτηρών. Η αφορμή δόθηκε από ψευδείς φήμες περί βεβήλωσης του ναού της Αγίας Τριάδας από Εβραίους. Οι επιθέσεις των Ελλήνων, στις οποίες προσχώρησαν και Ρώσοι, οδήγησαν σε λεηλασίες εκατοντάδων εβραϊκών σπιτιών και επιχειρήσεων, καθώς και σε νεκρούς, μέχρι την παρέμβαση του ρωσικού στρατού.
Η Διπλωματική Εμπλοκή με την Οθωμανική Αυτοκρατορία
Η μετακομιδή κινδύνευσε να ματαιωθεί λόγω της σθεναρής αντίστασης Τούρκων διπλωματών. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία πρόβαλε τον ισχυρισμό ότι ο Γρηγόριος Ε΄, ως Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ήταν «Οθωμανός υπήκοος» και το σκήνωμά του ανήκε στο οθωμανικό κράτος, απαιτώντας τη μεταφορά του στην Κωνσταντινούπολη.
Ωστόσο, η ρωσική κυβέρνηση απέρριψε κατηγορηματικά τις πιέσεις, επιτρέποντας στην ελληνική αποστολή να παραλάβει τα λείψανα.
Το Ταξίδι, η αλλαγή Πλοίου και η λαοθάλασσα στον Πειραιά
Στις 10 Απριλίου 1871, το «Βυζάντιον» απέπλευσε από την Οδησσό. Διασχίζοντας τη Μαύρη Θάλασσα και το Αιγαίο, το πλοίο δεν έδεσε απευθείας στον Πειραιά. Έξω από το Σούνιο, η λάρνακα μεταφορτώθηκε εν πλω στο θωρηκτό «Βασιλεύς Γεώργιος», προκειμένου η είσοδος στο λιμάνι να γίνει με τις μέγιστες δυνατές στρατιωτικές τιμές.
Στις 14 Απριλίου 1871, το θωρηκτό κατέπλευσε στον Πειραιά, προκαλώντας πρωτοφανές κυκλοφοριακό κομφούζιο. Χιλιάδες λαού από την Αθήνα πλημμύρισαν τους χωματόδρομους με τρένα, κάρα ή με τα πόδια. Η λαοθάλασσα ήταν τόσο πυκνή, που η επίσημη πομπή καθυστέρησε επί ώρες να ξεκινήσει. Στην αποβάθρα περίμεναν μέλη της Ιεράς Συνόδου και η πολιτική ηγεσία της χώρας για να προσκυνήσουν.
Η Κατάληξη στη Μητρόπολη Αθηνών
Η τελική, πάνδημη μεταφορά του σκηνώματος από τον Πειραιά στην Αθήνα πραγματοποιήθηκε την Κυριακή του Πάσχα, 25 Απριλίου 1871. Το λείψανο εναποτέθηκε με κάθε επισημότητα στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, παρουσία του Βασιλιά Γεωργίου Α΄ και της Βασίλισσας Όλγας, σφραγίζοντας με αυτόν τον τρόπο την επέτειο της εθνικής παλιγγενεσίας. Σημειώνεται ότι ο επίσημος εορτασμός μετατέθηκε και έγινε στις 25 Απριλίου 1871, διότι η κανονική επέτειος της 25ης Μαρτίου συνέπεσε τότε με τη Μεγάλη Πέμπτη.
Ποιος ήταν ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄;
Για να κατανοηθεί το μέγεθος των τιμών που του αποδόθηκαν το 1871, είναι απαραίτητο να εξεταστεί η πολυκύμαντη ζωή και το τραγικό του τέλος:
- Καταγωγή και Πρώτα Χρόνια: Γεννήθηκε στη Δημητσάνα Αρκαδίας το 1745 (ή 1746) με το κοσμικό όνομα Γεώργιος Αγγελόπουλος. Προερχόταν από φτωχή οικογένεια, σπούδασε στην Αθήνα και στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης, ενώ εκάρη μοναχός στις Στροφάδες παίρνοντας το όνομα Γρηγόριος.
- Τρεις Πατριαρχικές Θητείες: Διετέλεσε Οικουμενικός Πατριάρχης τρεις φορές (1797–1798, 1806–1808 και 1818–1821). Η δράση του χαρακτηρίστηκε από σπουδαίο έργο στην πνευματική ανασυγκρότηση του Γένους, την ίδρυση τυπογραφείου και την αναστήλωση του Πατριαρχικού Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Λόγω της στάσης του, εξορίστηκε δύο φορές από τις οθωμανικές αρχές στο Άγιο Όρος.
- Το Δίλημμα του 1821 και ο Αφορισμός: Με την έκρηξη της Επανάστασης βρέθηκε σε δεινή θέση. Ως κεφαλής του Μιλλέτ (των ορθόδοξων υπηκόων), είχε την ευθύνη για τη ζωή εκατοντάδων χιλιάδων χριστιανών. Για να προστατεύσει τον πληθυσμό από γενικευμένη σφαγή και να παραπλανήσει τον Σουλτάνο Μαχμούτ Β΄, αναγκάστηκε να υπογράψει τον αφορισμό των επαναστατών (Υψηλάντη, Σούτσου κ.ά.). Ο ίδιος ο Αλέξανδρος Υψηλάντης είχε προειδοποιήσει τους οπλαρχηγούς να μην λάβουν υπόψη τον αφορισμό, καθώς ήταν προϊόν βίας.
- Ο Μαρτυρικός Απαγχονισμός: Παρά τον αφορισμό, οι Οθωμανοί αποφάσισαν την εξόντωσή του. Ανήμερα του Πάσχα, 10 Απριλίου 1821, συνελήφθη, κηρύχθηκε έκπτωτος και απαγχονίστηκε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου. Ήταν 76 ετών. Το σώμα του παρέμεινε κρεμασμένο για τρεις ημέρες και υπέστη εξευτελισμούς.
- Το Ταξίδι του Σκηνώματος στην Οδησσό: Μετά τη σκύλευση, το σώμα του ρίχτηκε στον Κεράτιο Κόλπο. Ανασύρθηκε κρυφά από τον Κεφαλλονίτη καπετάνιο Νικόλαο Σκλάβο, ο οποίος το μετέφερε με το πλοίο του στην Οδησσό της Ρωσίας. Εκεί ετάφη με τιμές αυτοκράτορα, παραμένοντας για 50 χρόνια μέχρι την επιστροφή του στην Ελλάδα.
Το ατμόπλοιο «Βυζάντιον»
Το ατμόπλοιο «Βυζάντιον» ήταν ένα από τα πρώτα, ιστορικά ελικοφόρα ταχυδρομικά πλοία της νεότερης Ελλάδας, στενά συνδεδεμένο με τη γέννηση της ελληνικής ατμοπλοΐας.
Παρακάτω ακολουθούν οι τεχνικές και ιστορικές πληροφορίες για το σκάφος, καθώς και τα στοιχεία για την οπτική του απεικόνιση:
Ιστορικά και Τεχνικά Χαρακτηριστικά
- Ναυπήγηση: Κατασκευάστηκε το 1860 στα ναυπηγεία G. Lowrie & Co. στη Γλασκώβη της Σκωτίας.
- Ιδιοκτησία: Ανήκε στην «Ελληνική Ατμοπλοΐα» (τη γνωστή τότε ως «Συριανή» Εταιρεία), η οποία είχε έδρα την Ερμούπολη της Σύρου και αποτελούσε την πρώτη επίσημη ατμοπλοϊκή εταιρεία του κράτους.
- Χαρακτηριστικά: Ήταν ελικοκίνητο (screw steamer), είχε ολική χωρητικότητα 477 κόρων και αποτελούσε υπερσύγχρονη προσθήκη για την εποχή του, καθώς αντικαθιστούσε σταδιακά τα παλαιότερα τροχήλατα ατμόπλοια.
- Ρόλος: Εκτελούσε προγραμματισμένα ταχυδρομικά και επιβατικά δρομολόγια («ποστάλι») στο Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα, πριν επιστρατευτεί για την ιστορική εθνική αποστολή της μετακομιδής του 1871.
- Βυθίστηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1888 καθώς προσέκρουσε σε βράχια στο ακρωτήριο Καλόγερος της Σύρου. Η πυκνή ομίχλη και η απόφαση του Πλοιάρχου να μην ακολουθήσει πιο ασφαλή πορεία οδήγησαν στην απώλεια του σκάφους, ευτυχώς χωρίς ανθρώπινες απώλειες. Το «Βυζάντιον» ημιβυθίστηκε με την πλώρη τύπου κλίπερ και τα ιστία του να παραμένουν πάνω από την επιφάνεια (πληροφορίες nautilia.gr- Άρης Μπιλάλης).
Καλλίνικος Καστόρχης (συγγενής από την πλευρά της μητέρας μου)
Ο Αρχιεπίσκοπος Φθιώτιδος Καλλίνικος Καστόρχης είχε μια βαθιά προσωπική και πρακτική σύνδεση με την ανακομιδή του σκηνώματος, καθώς η δική του μαρτυρία και παρουσία αποτέλεσαν την εγγύηση για τη γνησιότητα του ιερού λειψάνου.
Η σχέση και η συμβολή του στην ανακομιδή του 1871 αναλύεται σε τρεις κρίσιμους άξονες:
- Η Προσωπική Γνωριμία ως Εγγύηση Γνησιότητας
Ο βασικότερος λόγος που ο Καστόρχης επιλέχθηκε για την αποστολή στην Οδησσό ήταν ότι είχε γνωρίσει προσωπικά τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄.
- Το ιστορικό: Το 1818, ο Καστόρχης βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, όπου είχε συναντήσει και συνομιλήσει με τον Πατριάρχη.
- Η εκταφή: Όταν άνοιξε ο τάφος στην Οδησσό, 50 χρόνια μετά τον απαγχονισμό, το σώμα του Πατριάρχη βρέθηκε σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτο (μουμιοποιημένο λόγω των συνθηκών της πρώτης ταφής). Ο αρχιεπίσκοπος Φθιώτιδας Καλλίνικος Καστόρχης που συμμετείχε στην αποστολή, ήταν σε θέση, όπως ισχυρίστηκε, να αναγνωρίσει το πρόσωπο του Πατριάρχη κατά την εκταφή της σορού. Η δική του επίσημη διαβεβαίωση έκαμψε κάθε αμφιβολία για την ταυτότητα του νεκρού.
- Επικεφαλής της Εκκλησιαστικής Αποστολής
Η Εκκλησία της Ελλάδος τον όρισε πρόεδρο της τριμελούς επιτροπής που ταξίδεψε στη Ρωσία.
- Μαζί με τον αρχιμανδρίτη Αβέρκιο Λαμπίρη και τον γραμματέα Γ. Γαζή, οργάνωσε την τελετή παράδοσης από τις ρωσικές αρχές στην Οδησσό.
- Ανέλαβε την πνευματική και θρησκευτική ευθύνη της ασφαλούς μεταφοράς του λειψάνου πάνω στο ατμόπλοιο «Βυζάντιον» κατά το ταξίδι της επιστροφής.
- Ο Συμβολισμός της Καταγωγής (Δημητσάνα)
Η επιλογή του Καστόρχη είχε και έναν ισχυρό τοπικιστικό και εθνικό συμβολισμό:
- Ο Καλλίνικος Καστόρχης καταγόταν από τη Δημητσάνα, την ιδιαίτερη πατρίδα του ίδιου του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄.
- Η παρουσία ενός κορυφαίου ιεράρχη που μοιραζόταν την ίδια καταγωγή και είχε ζήσει τα γεγονότα της Επανάστασης (είχε διατελέσει μάλιστα γραμματέας του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη) προσέδωσε τεράστιο συναισθηματικό βάρος στην τελετή της Πεντηκονταετηρίδας.
Αναστάσιος Θ. Τελώνης (προ – προ πάππος μου)
Με καταγωγή από τη Δημητσάνα και αυτός. Είναι το κεντρικό πρόσωπο της οικονομικής διαχείρισης της περιουσίας της ιστορικής Σχολής Δημητσάνης (γνωστής και ως Φροντιστήριο Ελληνικών Γραμμάτων) μεταξύ 1859-1871. Στις σελίδες των κατάστιχων καταγράφεται η τελική εκκαθάριση του λογαριασμού του, που έφτασε το ποσό των 11.894 δραχμών, το οποίο περιλάμβανε και τα έξοδα κίνησής του για τις εθνικές αποστολές (όπως η προετοιμασία της αποστολής στην Οδησσό).
Ο Τελώνης ήταν συγγενής του Καστόρχη ο οποίος τον βοηθούσε και ευεργετούσε και έτσι εξηγείται και η γενναία χρηματική βοήθεια προς αυτόν. Νυμφεύτηκε την Ανδρομάχη Μαλούχου με την οποία απέκτησε την Μαρίκα Τελώνη, μετέπειτα Γεωργαντοπούλου, προγιαγιά μου.
