του Κωνσταντίνου Κυρίμη (kkirimis@otenet.gr)
Ο Κεντρικός Ηλεκτρικός Σταθμός (ΚΗΣ) του Βόρειου Οχυρού Αίγινας (ΒΟΑ), είναι αναμφισβήτητα το εντυπωσιακότερο μεμονωμένο έργο των ναυτικών οχυρών του Β’ ΠΠ.
Το χρονικό μια εξερεύνησης
Ήταν το 2015 όταν επισκέφτηκα για πρώτη φορά το Βόρειο Οχυρό Αίγινας προκειμένου να εντοπίσω και να καταγράψω τις επιμέρους οχυρώσεις του. Στην άκρη ενός δρόμου, ο αξιωματικός που μας συνόδευε, μας έδειξε την (σχεδόν αθέατη) είσοδο μιας στοάς, χωρίς όμως να γνωρίζει που ακριβώς οδηγούσε. Εισερχόμενος στο ενδότερα έφτασα σε έναν μεγάλο θάλαμο. Αμέσως εντυπωσιάστηκα από το μέγεθός του και αντιλήφθηκα ότι δεν ήταν μια συνηθισμένη υπόγεια υποδομή. Εκείνη τη στιγμή, δεν αντιλαμβανόμουν ότι αυτό που έβλεπα, δεν ήταν παρά η «κορυφή του παγόβουνου». Ο χρόνος εκείνη την πρώτη επίσκεψη ήταν περιορισμένος και έτσι δεν κατέστη εφικτή η πλήρης εξερεύνησή του.
Κατόπιν μεταγενέστερων επισκέψεων, έγινε μια πρώτη αποτύπωσή του. Αρχικά η χρήση του δεν μου είχε γίνει αντιληπτή και μόνο έπειτα από ενδελεχή έρευνας στα αρχεία της (πάντα φιλόξενης) Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού (ΓΕΝ/ΥΙΝ) μπόρεσα να αντιληφθώ ακριβώς ποιο ήταν το κτίσμα που προσπαθούσα να «αποκωδικοποιήσω». Ακολούθησαν και άλλες επιτόπιες επισκέψεις, προκειμένου να μελετηθούν και ορισμένα «χαμένα» επίπεδα που δεν ήταν προσβάσιμα από το εσωτερικό, παρά μόνο με κάθοδο -μέσω ειδικού εξοπλισμού- από την απόληξη των αεραγωγών, στην κορυφή του όρους Τούρλος. Κάθε νέα επίσκεψη στον ΚΗΣ, έλυνε μια σειρά από απορίες, οι οποίες όμως έδιναν τη θέση τους σε άλλες, νέες.
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Ο ΚΗΣ ήταν πλήρως υπόγειος, κατασκευασμένος από οπλισμένο σκυρόδεμα, με την κύρια είσοδό του να βρίσκεται στο πρανές του όρου Τούρλος. Εκτείνετο σε 5 διαφορετικά επίπεδα, με το κατώτατο σημείο του να απέχει σχεδόν 50 μέτρα από την επιφάνεια του εδάφους. Λόγω του βάθους στο οποίο βρισκόταν και της στιβαρής κατασκευής του, θεωρείτο απρόσβλητο από αεροπορικές επιθέσεις ή βολές εχθρικών πλοίων.
Στο εσωτερικό του υπήρχαν τέσσερεις ντηζελομηχανές της γερμανικής εταιρίας ΜΑΝ που διασφάλιζαν την απρόσκοπτη παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος. Συγκεκριμένα, δύο G5V42 (5-κυλίνδρων, 250 CV έκαστη), μία G3V42 (3-κυλίνδρων, 150 CV) και μία G3V33 (3-κυλίνδρων, 70 CV). Για τη συντήρηση και τη μεταφορά των μηχανών, η οροφή διατρέχετο από ένα βαρούλκο με δυνατότητα ανύψωσης 8 τόνων. Ακριβώς πάνω από τον κεντρικό θάλαμο με τις τέσσερεις μηχανές, υπήρχε βοηθητικός όροφος, ο οποίος χρησίμευε και ως «απορροφητήρας» των δονήσεων των μηχανών, προκειμένου αυτές να μη διαχέονται απευθείας στα τοιχώματα της οροφής και να την καταπονούν.
Εντός του σταθμού υπήρχαν δεξαμενές πετρελαίου (στο υπόγειο) και αντλίες μεταφοράς καυσίμου, σύστημα υδρόψυξης των μηχανών, δωμάτιο ελέγχου, δωμάτιο προσωπικού (χειριστές και μηχανικοί), μηχανοστάσιο και άλλες υποδομές. Ο χώρος μπορούσε να σφραγίζει αεροστεγώς (μέσω δύο διαδοχικών θωρακισμένων θυρών) ώστε να μπορεί να λειτουργεί ακόμα και σε περίπτωση αεροπορικής προσβολής με χημικά όπλα, ενώ υπήρχε και σύστημα καθαρισμού του αέρα (με βαλβίδες υπερπίεσης). Για τον αερισμό, την ψύξη των μηχανών και την έξοδο των καυσαερίων, υπήρχαν συνολικά οκτώ φρεάτια (δύο εξ αυτών χρησίμευαν για την εκτόνωση των καυσαερίων των μηχανών, ενώ παράλληλα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και ως έξοδοι έκτακτης διαφυγής). Τα καλώδια εξέρχονταν από την κεντρική στοά εισόδου και διαχέονταν στο Ναυτικό Οχυρό, μεταξύ άλλων για την ηλεκτροδότηση των δίδυμων ναυτικών πύργων των 305 χιλιοστών, που αποτελούσαν και το κύριο όπλο του ΒΟΑ. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κεντρική στοά εισόδου δεν ήταν απολύτως ευθεία, ώστε σε περίπτωση έκρηξης στο εξωτερικό, το ωστικό κύμα να απορροφάται στις στροφές και να ατονεί διαχεόμενο στο εσωτερικό.
Μια δέουσα αποτύπωση
Παρά το πλήθος τεκμηρίων που κατάφερα να παράξω (φωτογραφίες, βίντεο, κατόψεις), αυτά δεν μπορούσαν να αποτυπώσουν την εντυπωσιακή αυτή υποδομή στην ολότητά της. Τη λύση σε αυτό το πρόβλημα, έδωσε ο πολυτάλαντος και πάντα πρόθυμος Υποπλοίαρχος ε.α. (Ε) Γεώργιος Μαστρογεωργίου ΠΝ, πρώην στέλεχος της ΥΙΝ (Υπεύθυνος Ψηφιακών Πολυμέσων). Ο Γιώργος άκουσε το «παράπονό» μου και προθυμοποιήθηκε να συνεργαστούμε προκειμένου να παραχθεί ένα τρισδιάστατο μοντέλο του ΚΗΣ, το οποίο θα φανέρωνε όλες τις κατασκευαστικές του πτυχές.
Για την ολοκλήρωση αυτού του εγχειρήματος συνδυάστηκαν τα εξής :
- Πολυήμερη έρευνα πεδίου, μαζί με τους φίλους και συνεργάτες που συμμετείχαν στο εγχείρημα καταγραφής του ΚΗΣ. Απόρροια της επιτόπιας αυτής έρευνας ήταν πλήθος φωτογραφιών, βίντεο και κάποιες βασικές κατόψεις και διατομές.
- Έρευνα στα φυσικά αρχεία της ΑΔΠΑ (Ανωτέρα Διοίκηση Παρακτίου Αμύνης) της ΥΙΝ, η οποία απέδωσε τα αυθεντικά αρχιτεκτονικά σχέδια του ΚΗΣ. Όμως τα σχέδια αυτά αποτελούσαν «πρόταση κατασκευής» και δεν αποτύπωναν ακριβώς αυτό που τελικώς κατασκευάστηκε. Συνεπώς η προσέγγισή τους έπρεπε να γίνει υπό τη μορφή «συμβουλής» και όχι «απόλυτης αναφοράς».
- Χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) ώστε βάσει των πρωτότυπων αρχιτεκτονικών σχεδίων να γίνει αντιληπτή η χρήση κάθε σημείου του ΚΗΣ.
- Το ταλέντο του Γιώργου Μαστρογεωργίου στη δημιουργία τρισδιάστατων μοντέλων.
Το εγχείρημα της τρισδιάστατης καταγραφής ξεκίνησε σε πρωτόλεια μορφή το 2017 και ολοκληρώθηκε πλήρως το 2026. Τα αποτελέσματά του, παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό, μέσα από αυτή τη δημοσίευση.
Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον Κεντρικό Ηλεκτρικό Σταθμό του Βόρειου Οχυρού Αίγινας, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να ανατρέξει στο βιβλίο «Υπόγειες Ναυτικές Οχυρώσεις στην Αττική (1936-44)» που εκδόθηκε χάρη στην πολύτιμη υποστήριξη και με την αιγίδα του Ελληνικού Ινστιτούτου Ναυτικής Ιστορίας (ΕΛ.Ι.Ν.ΙΣ.).
Ευχαριστήρια
Θα ήθελα να ευχαριστήσω τα παρακάτω πρόσωπα, χωρίς την συμβολή των οποίων αυτή η αποτύπωση δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί:
- Γεώργιο Μαστρογεωργίου, για την αποτύπωση του τρισδιάστατου μοντέλου.
- Γιάννη Αρσενιάδη, Θωμά Κιναλή, Αριστοτέλη Ζερβούδη, Γεώργιο Καρύδη, Μάριο Μιχαήλο, για τη συνεργασία στη επιτόπια έρευνα του ΚΗΣ.
- ΓΕΝ/ΥΙΝ (Θάνο Παπαδημητρόπουλο) για την πρόσβαση στο αρχείο της ΑΔΠΑ.
- Ναυτικό Κλιμάκιο Αίγινας (Νίκο Πανταζή και Κυριάκο Κώνο) για την υποστήριξή τους στην επιτόπια έρευνα.
![Πλαϊνή όψη του ΚΗΣ. Με [Χ] το βοηθητικό επίπεδο από το οποίο πέρναγαν οι αγωγοί εκτόνωσης καυσαερίων στο εξωτερικό.](https://navalhistory.gr/wp-content/uploads/006-3.jpg){kind=link}
![Ο ΚΗΣ με ελαφριά προβολή του ανάγλυφου του εδάφους. [Ε] = στοά εισόδου, [Λ] = δωμάτιο ελέγχου, [Π] = θάλαμος προσωπικού, [Υ] = υπόγειο, [1] = ισόγειο, [Τ] = πατάρι, [Μ] = εξαγωγή καυσαερίων μηχανών, [Α] = αεραγωγοί.](https://navalhistory.gr/wp-content/uploads/027-1.jpg){kind=link}
