γνώμονας

ο, ουσ.

(γεωμ.) γεωμετρικό όργανο με το οποίο χαράσσουμε ορθές γωνίες και κάθετες γραμμές, γωνιόμετρο
γεωμετρικό όργανο με το οποίο μετρούμε το άνοιγμα των γωνιών
(μτφ.) αξίωμα, αρχή, κριτήριο
(μουσ.) κλειδί ή γνώμονας είναι ένα σημείο που γράφεται στην αρχή κάθε πενταγράμμου και ανάλογα με τη θέση του, προσδιορίζει το ύψος και το όνομα ενός ορισμένου φθόγγου
(αστρον.) ο κεντρικός στύλος του ηλιακού ρολογιού που σκιάζει την διαβαθμισμένη επιφάνεια ανάλογα με τη θέση που παίρνει ο ήλιος.

Ετυμολογία

< αρχ. γνώμων, γεν. -ονος, αιτ. -ονα, [= εκείνος που γνωρίζει, ο εξεταστής, κριτής, ερμηνευτής] < γιγνώσκω [= γνωρίζω, αντιλαμβάνομαι, κατανοώ, μαθαίνω].

Αρχαία Ελληνικά

Σύνθετα

μοιρογνωμόνιο.

Χάρης Παπακυριακού, Λεξικό της Θάλασσας, Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας, Αθήνα 2026, λήμμα «γνώμονας», σ. 188. https://navalhistory.gr/lexiko/γνωμονασ/